Opakowania, odpady wielomateriałowe i ich zagospodarowanie

Na polski rynek trafia ponad rocznie 200 tys. ton opakowań wielomateriałowych.
W większości są to opakowania po żywności płynnej, które jako składnik strumienia odpadów komunalnych trafiają finalnie do krajowego systemu zagospodarowania odpadów.

Czym są odpady wielomateriałowe?
Zgodnie z definicją podaną w „Ustawie z dnia 1 stycznia 2014 r. o gospodarowaniu opakowaniami i odpadami opakowaniowymi z 13 czerwca 2013 r. za opakowanie wielomateriałowe uważa się „opakowanie wykonane co najmniej z dwóch różnych materiałów, których nie można rozdzielić ręcznie lub za pomocą prostych metod mechanicznych”. Przepisy unijne za materiały opakowaniowe uznają:

  • tworzywa sztuczne z podziałem na poszczególne polimery,
  • papier i tekturę,
  • szkło z podziałem na kolory,
  • metal z podziałem na stal i aluminium,
  • drewno i materiały drewnopochodne,
  • materiały tekstylne pochodzenia naturalnego (bawełna, juta).

Poprzez kryterium rozdziału materiałów, rozumie się całkowite odseparowanie ich od siebie. Istotne jest żeby na żadnym z elementów składowych nie pozostał fragment innego materiału. Takie działania dotyczą np. typowych antyseptycznych opakowań wielowarstwowych po żywności płynnej (np. tetra-pack, combibloc) zbudowanych z warstw folii polietylenowej oraz kartonu z dodatkiem folii aluminiowej. Naturalnie odpadem opakowanie zostaje w momencie kiedy trafia do naszego pojemnika na śmieci.

Szacowana ilość opakowań wielomateriałowych trafiających na rynek w Polsce to ponad 200 tys. ton rocznie z czego gros stanowią opakowania po żywności płynnej,
które jako składnik strumienia odpadów komunalnych trafiają do krajowego systemu zagospodarowania odpadów. Zgodnie z obowiązującą w Unii Europejskiej polityką zrównoważonego rozwoju, racjonalna gospodarka odpadowa hierarchizuje sposób postępowania z odpadami od najlepszego czyli zapobiegania nadmiernemu powstawaniu odpadów, poprzez ponowne wykorzystanie w tym samym celu, recykling, likwidację (spalanie), aż po składowanie które jest najmniej zalecanym sposobem postępowania.
Powtórne przetwarzanie opakowań wielomateriałowych jest zazwyczaj bardziej kosztochłonne niż podobnych wyrobów wykonanych z materiału jednorodnego.
Z drugiej jednak strony szacuje się, iż np. dla aluminium oszczędności energii wynikające z odzysku materiałowego wynoszą aż 95% w stosunku do wydobycia
i przetwórstwa boksytów.
Antyseptyczne opakowania wielowarstwowe mają największy udział w strumieniu wielomateriałowych odpadów opakowaniowych, w związku z czym to tym rodzajem odpadu zajmiemy się w dalszej części artykułu.

Antyseptyczne opakowania wielowarstwowe (zbudowane z 5-7 warstw) stosowane są do pakowania wyrobów żywności płynnej np. soków owocowych, mleka oraz innych produktów mlecznych. Warstwy opakowania są spajane pod wpływem temperatury, bez dodatku kleju lub z dodatkiem innej substancji je zlepiającej. Ze względu na swoją budowę materiał ten trudno ulega naturalnej biodegradacji, jednak na tle innych odpadów wielomateriałowych wyróżnia się podatnością na recykling.
Zgodnie z obowiązującymi rozporządzeniami (w sprawie katalogu odpadów oraz w sprawie dopuszczania odpadów do składowania na składowiskach) opakowania wielomateriałowe nie podlegają ograniczeniom w zakresie składowania na składowiskach odpadów komunalnych wynikających z wartości opałowej przekraczającej 6 MJ/kg. Jednakże ich składowanie wydaje się nieuzasadnione ekonomicznie i ekologicznie z uwagi na możliwości odzysku energii oraz substancji wykorzystanych do ich wyprodukowania. Biorąc pod uwagę powyższe uwarunkowania, a także dostępne możliwości techniczne wypracowano kilka metod odzysku tj.:

  • Spalanie- metoda dość popularna z uwagi na wysoką wartość opałową odpadów i możliwość odzysku energii. Wadą spalania jest to, że bezpowrotnie traci się cenne materiały. Proces ten oczywiście realizowany może być tylko w odpowiednich instalacjach przemysłowych, a nie w domowych kotłowniach.
  • Hydropulping- najczęściej stosowanym sposób wykorzystywany w papierniach. Polega on na wstępnym rozdrobnieniu odpadów w hydropulperze z udziałem wody, w efekcie następuję rozdział celulozy oraz folii.Piroliza - polega on na podgrzewaniu wieloskładnikowych odpadów do temperatury 320–460°C bez dostępu powietrza (tlenu i azotu) w reaktorach o odpowiedniej konstrukcji. W efekcie procesu nagrzewania otrzymuje się mieszaninę węglowodorów oddzielaną w separatorach, oraz frakcję stałą, złożona z karbonizatu (węgiel powstały z celulozy) oraz złomu metalowego-aluminium.
  • Produkcja wyrobów budowlanych- metoda polega na rozdrobnieniu materiału na około 5 mm fragmenty, uformowaniu płyt, a następnie ogrzewaniu i prasowanie ścinków w wysokiej temperaturze i pod wysokim ciśnieniem. Powstałe płyty o parametrach zbliżonych do płyt wiórowych po schłodzeniu i pocięciu na wymiar wykorzystywane są np. w budownictwie i przemyśle meblarskim.

Na terenie kraju funkcjonuje kilkanaście instalacji przetwarzających odpady wielomateriałowe i są to przede wszystkim papiernie, spalarnie odpadów komunalnych oraz cementowanie. Na etapie rozruchu znajduje się także kilka instalacji do pirolitycznego i chemicznego ich przetwarzania.
Na ilość odpadów wielomateriałowych trafiającą do pojemników na śmieci możemy mieć wpływ dokonując świadomych wyborów i preferując produkty w opakowaniach np. szklanych lub jednorodnych PET. Jednakże z uwagi na swoje właściwości będą nam one jeszcze długo towarzyszyć na sklepowych półkach i w naszych lodówkach. Po wykorzystaniu należy je właściwie segregować i przekazywać uprawnionym podmiotom, tak aby poziom odzysku energii i surowców wykorzystanych do ich powstania był jak najwyższy. Pamiętajmy „Ziemi nie dziedziczymy po naszych rodzicach, pożyczamy ją od naszych dzieci” jak mówił Antoine de Saint-Exupéry.

Jakub Kowalczuk jest Głównym Ekologiem ds. Klientów Korporacyjnych w Banku Ochrony Środowiska