Rozporządzenie EUDR: Jak zmienia się handel w UE w świetle nowych przepisów

Paulina Tomaszewska

Inżynier ekolog

Rozporządzenie EUDR: Jak zmienia się handel w UE w świetle nowych przepisów

W odpowiedzi na narastające wyzwania związane z globalnym wylesianiem oraz koniecznością ochrony ekosystemów leśnych, Unia Europejska przyjęła ramy prawne regulujące dostęp do rynku unijnego produktów, których łańcuchy dostaw mogą negatywnie oddziaływać na lasy. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1115 z dnia 31 maja 2023 r. w sprawie udostępniania na rynku unijnym i wywozu z Unii niektórych towarów i produktów związanych z wylesianiem i degradacją lasów oraz uchylenia rozporządzenia (UE) nr 995/2010 (ang. European Union Deforestation Regulation, EUDR) weszło w życie 29 czerwca 2023 r. Określono w nim jednolite zasady dotyczące wprowadzania na rynek UE produktów pozyskiwanych w sposób nienaruszający zasobów leśnych, co ma zapewnić, że europejska konsumpcja nie będzie przyczyniała się do ich niszczenia i zmniejszenia powierzchni.

Cele i zakres EUDR

Celem rozporządzenia jest przede wszystkim ograniczenie wpływu Unii Europejskiej na wylesianie i degradację lasów na całym świecie, a tym samym zahamowanie globalnego ubytku terenów leśnych. Regulacja ma również na celu redukcję wkładu UE w emisje gazów cieplarnianych oraz zahamowanie postępującej utraty różnorodności biologicznej. (art.1, EUDR)

Zakres rozporządzenia obejmuje zarówno konkretne surowce, jak i szeroką grupę produktów wymienionych w załączniku I EUDR. Do towarów objętych EUDR należą: bydło, kakao, kawa, palma olejowa, kauczuk, soja oraz drewno. Regulacja dotyczy również licznych wyrobów pochodnych, takich jak m.in. mięso z bydła (świeże lub mrożone), pasta kakaowa, kawa palona lub bezkofeinowa, olej palmowy, dętki gumowe, mąka i mączka z nasion soi czy wyroby stolarskie. Wszystkie te produkty muszą spełniać wymogi rozporządzenia, zanim trafią na rynek UE lub zostaną z niego wywiezione. (załącznik I, EUDR)

Wymogi EUDR odnoszą się do wszystkich podmiotów, które wprowadzają na rynek unijny lub wywożą z UE towary i produkty objęte rozporządzeniem niezależnie od tego, czy prowadzą działalność produkcyjną, handlową, czy dystrybucyjną. Oznacza to, że regulacja obejmuje zarówno operatorów importujących surowce lub wyroby gotowe spoza Unii, jak i przedsiębiorstwa sprzedające je dalej w ramach rynku wewnętrznego. Przepisy dotyczą również eksporterów, którzy wysyłają towary objęte EUDR poza terytorium UE. Zakres regulacji jest więc szeroki i obejmuje zarówno duże podmioty, jak i mikro oraz małych i średnich przedsiębiorców (art. 1; art. 4; art. 5, EUDR).

Wymogi EUDR

Rozporządzenie nakłada obowiązek zachowania należytej staranności na podmioty wprowadzające produkty na rynek UE lub wywożące je poza UE. Ma ono potwierdzić, że produkty spełniają wymogi art. 3 w szczególności, że nie powodują wylesiania oraz zostały wytworzone zgodnie z prawem kraju produkcji. Należyta staranność obejmuje trzy elementy: zebranie wymaganych informacji, ocenę ryzyka oraz – gdy ryzyka nie da się wykluczyć – zastosowanie środków minimalizujących to ryzyko. Produkt może zostać wprowadzony do obrotu lub wywieziony dopiero po wykonaniu tych działań oraz wykazaniu, że ryzyko niezgodności nie występuje lub jest znikome. (art. 3; art. 4; art. 8, EUDR)

Pierwszym obowiązkiem operatora, rozumianego jako każda osoba fizyczna lub prawna, która w ramach działalności handlowej po raz pierwszy wprowadza do obrotu na rynku UE lub wywozi produkty objęte EUDR jest zebranie pełnego zestawu informacji o produkcie. Obejmuje to m.in. opis produktu (w tym nazwę handlową i rodzaj), ilość towaru, kraj i w stosownych przypadkach region produkcji, a także precyzyjne dane geolokalizacyjne wszystkich działek, z których pozyskano surowiec, wraz z datą lub okresem produkcji. Operator zobowiązany jest również zgromadzić informacje potwierdzające zgodność towaru z właściwymi przepisami kraju produkcji oraz to, że produkt nie powoduje wylesiania. W przypadku produktów zawierających drewno konieczne jest dodatkowo wskazanie zwyczajowej i naukowej nazwy gatunku drzewa. (art. 9, EUDR)

Na podstawie zgromadzonych informacji operator przeprowadza ocenę ryzyka, której celem jest ustalenie, czy istnieje prawdopodobieństwo naruszenia zakazu wylesiania lub innych stosowanych przepisów prawa. Ocena ta musi uwzględniać kryteria wskazane w art. 10, takie jak: przypisanie ryzyka do kraju lub regionu produkcji, dane dotyczące wylesiania, wiarygodność informacji od dostawców, poziom korupcji czy obowiązujące przepisy lokalne. Jeżeli wynik oceny nie pozwala stwierdzić, że ryzyko jest nieistniejące lub znikome, art. 11 nakłada obowiązek zastosowania środków zmniejszających ryzyko, takich jak uzyskanie dodatkowych danych od dostawców, przeprowadzenie audytów lub zmiany w łańcuchu dostaw. (art. 10–11, EUDR)

Po przeprowadzeniu należytej staranności operator jest zobowiązany złożyć oświadczenie o jej wykonaniu w unijnym systemie informatycznym. Produkt nie może zostać wprowadzony do obrotu ani wywieziony, dopóki oświadczenie nie zostanie zarejestrowane w systemie. Jedno oświadczenie może obejmować więcej niż jedną partię produktów, o ile dotyczą one tego samego procesu należytej staranności. (art. 4; art. 33, EUDR)

Kontrole i sankcje

Rozporządzenie wprowadza rozbudowany system kontroli, którego celem jest weryfikacja zgodności produktów wprowadzanych na rynek UE lub wywożonych z Unii z wymogami art. 3, w szczególności dotyczącymi braku powiązań z wylesianiem. Państwa członkowskie są zobowiązane do prowadzenia nadzoru opartego na analizie ryzyka, obejmującej coroczne plany kontroli oraz minimalne poziomy kontroli zależne od poziomu ryzyka przypisanego krajowi lub regionowi produkcji. Kontrole mogą obejmować m.in. analizę systemu należytej staranności, ocenę ryzyka, przegląd dokumentacji handlowej, a także weryfikację oświadczeń należytej staranności. W razie potrzeby właściwe organy mogą również przeprowadzać kontrole na miejscu, badania techniczne, analizy geolokalizacyjne oraz kontrole wyrywkowe. W tym celu państwa członkowskie wyznaczają jeden lub więcej właściwych organów odpowiedzialnych za wykonywanie obowiązków kontrolnych wynikających z rozporządzenia, zapewniając im odpowiednie uprawnienia, funkcjonalną niezależność oraz zasoby niezbędne do skutecznego wykonywania tych zadań. (art. 16; art. 18, EUDR)

Dysponują one szerokimi uprawnieniami niezbędnymi do skutecznego egzekwowania przepisów rozporządzenia. Mogą stosować wszelkie środki techniczne i naukowe służące ustaleniu gatunku lub dokładnego miejsca produkcji odnośnych, określonych w ww. Rozporządzeniu surowców lub produktów, w tym analizy anatomiczne, chemiczne oraz badania DNA. Uprawnienia obejmują również wykorzystanie danych z obserwacji Ziemi w szczególności danych z programu Copernicus lub innych dostępnych źródeł publicznych i prywatnych w celu ustalenia, czy dany produkt nie powoduje wylesiania. Organy mogą ponadto przeprowadzać kontrole wyrywkowe, w tym kontrole terenowe, a w stosownych przypadkach także kontrole w państwach trzecich, pod warunkiem uzyskania ich zgody i we współpracy z właściwymi organami administracyjnymi tych państw. (art. 18, EUDR)

W przypadku wykrycia potencjalnych niezgodności właściwe organy mogą niezwłocznie zastosować środki tymczasowe, w tym zajęcie towarów lub produktów albo zawieszenie ich wprowadzania do obrotu. Jeżeli niezgodność zostanie potwierdzona, organy wymagają od podmiotu lub podmiotu handlowego podjęcia odpowiednich i proporcjonalnych działań naprawczych w określonym i rozsądnym terminie. Działania te mogą obejmować: usunięcie niezgodności formalnych, uniemożliwienie wprowadzenia produktu do obrotu, natychmiastowe wycofanie produktu, a także przekazanie go na cele charytatywne lub jeżeli nie jest to możliwe jego utylizację zgodnie z przepisami o gospodarowaniu odpadami. Podmiot musi również usunąć wszelkie uchybienia wykazane w systemie należytej staranności, aby zapobiec dalszym naruszeniom. Jeżeli podmiot nie zastosuje się do nałożonych obowiązków, właściwe organy zapewniają wykonanie działań naprawczych wszystkimi środkami przewidzianymi w prawie krajowym. (art. 23–24, EUDR).

Rozporządzenie zobowiązuje państwa członkowskie do ustanowienia skutecznych, proporcjonalnych i odstraszających sankcji za naruszenia jego przepisów. Sankcje te mogą obejmować grzywny, których maksymalny poziom w przypadku osób prawnych wynosi co najmniej 4% ich rocznego obrotu w UE, a także konfiskatę produktów oraz konfiskatę dochodów uzyskanych z transakcji dotyczących tych produktów. Mogą również obejmować czasowe wykluczenie na okres do 12 miesięcy z procedur udzielania zamówień publicznych i z dostępu do finansowania publicznego, a także zakaz korzystania z uproszczonej procedury należytej staranności. W przypadku poważnych lub powtarzających się naruszeń sankcje mogą dodatkowo obejmować czasowy zakaz wprowadzania towarów do obrotu. (art. 25, EUDR)

Państwa członkowskie są zobowiązane do przekazywania Komisji corocznie, do dnia 30 kwietnia sprawozdań dotyczących stosowania rozporządzenia w poprzednim roku kalendarzowym. Sprawozdania te obejmują m.in. plany kontroli i zastosowane kryteria ryzyka, liczbę i wyniki przeprowadzonych kontroli, ilość odnośnych surowców i produktów objętych kontrolą oraz w przypadku stwierdzenia naruszeń informacje o działaniach naprawczych i nałożonych sankcjach. Zebrane dane służą zapewnieniu przejrzystości oraz usprawnieniu koordynacji działań nadzorczych na poziomie Unii. Ponadto państwa członkowskie mają obowiązek powiadamiać Komisję o prawomocnych wyrokach dotyczących naruszeń rozporządzenia przez osoby prawne, a Komisja publikuje wykaz takich wyroków, zawierający nazwę osoby prawnej, datę wyroku, opis naruszenia oraz rodzaj i wysokość nałożonej kary. (art. 22, art. 25, EUDR)

Terminy stosowania

Choć rozporządzenie weszło w życie 29 czerwca 2023 r., jego przepisy nie zaczęły obowiązywać od razu. Ustawodawca przewidział okres przejściowy, aby przedsiębiorcy mogli przygotować się do nowych obowiązków związanych z prowadzeniem należytej staranności oraz raportowaniem w unijnym systemie informatycznym. Zgodnie z brzmieniem art. 38 EUDR, pierwotnie pełne stosowanie wymogów regulacji miało rozpocząć się 30 grudnia 2024 r. dla większości podmiotów. Termin ten został jednak przesunięty decyzją Komisji Europejskiej, która ze względu na opóźnienia we wdrażaniu unijnego systemu informatycznego oraz procedur klasyfikacji krajów ogłosiła nową datę rozpoczęcia stosowania przepisów na 30 grudnia 2025 r.²

W przypadku mikroprzedsiębiorców oraz małych przedsiębiorstw pierwotna data rozpoczęcia stosowania przepisów była określona w art. 38 rozporządzenia na 30 czerwca 2025 r. W wyniku ogłoszonego przez Komisję Europejską przesunięcia harmonogramu wdrożenia datę tę zaktualizowano na 30 czerwca 2026 r., co zostało potwierdzone w oficjalnych materiałach informacyjnych KE dotyczących EUDR.³

W 2025 r. Komisja Europejska przedstawiła również propozycje dodatkowych ułatwień dla mikro i małych przedsiębiorstw, obejmujące m.in. ograniczenie zakresu wymaganych danych oraz uproszczenia techniczne. Należy jednak podkreślić, że są to jedynie propozycje legislacyjne, które na obecnym etapie nie wpływają na obowiązujący harmonogram stosowania przepisów.⁴

Wprowadzenie EUDR – krok w stronę globalnej odpowiedzialności

EUDR stanowi jedną z najbardziej kompleksowych regulacji środowiskowych na świecie, obejmujących łańcuchy dostaw produktów i surowców powszechnie wykorzystywanych w przemyśle i codziennej konsumpcji. Zobowiązuje przedsiębiorstwa do odpowiedzialnego ich kształtowania oraz transparentnego zarządzania, wspierając tym samym przejście do bardziej zrównoważonej gospodarki opartej na poszanowaniu zasobów naturalnych. W dłuższej perspektywie regulacja powinna przyczynić się do ograniczenia presji na światową gospodarkę leśną oraz podniesienia świadomości ekologicznej zarówno konsumentów, jak i przedsiębiorców.

Źródła: