Paweł Dębski
Inżynier ekolog
F‑gazy w klimatyzacji i pompach ciepła – co, kiedy i do kiedy w UE?
Fluorowane gazy cieplarniane (F-gazy), w tym HFC, PFC i SF6, to chemikalia zawierające fluor, które mają bardzo wysoki wpływ na globalne ocieplenie. Ich potencjał cieplarniany (GWP) jest od 140 do nawet 23 000 razy wyższy niż dwutlenku węgla (CO₂). To jedyne gazy cieplarniane (objęte Protokołem z Kioto), które nie występują naturalnie, a powstają wyłącznie w wyniku działalności człowieka1.
F-gazy są używane w wielu codziennych i przemysłowych zastosowaniach, między innymi jako:
- czynniki chłodnicze w klimatyzacji i lodówkach;
- czynniki spieniające do produkcji pianek i wyrobów z pianek;
- środki gaśnicze w systemach przeciwpożarowych;
- rozpuszczalniki do czyszczenia części metalowych i elektroniki;
- gazy izolujące w rozdzielnicach wysokiego napięcia (dotyczy SF6);
- gazy pędne do aerozoli.
Ich produkcja i zużycie rośnie bardzo szybko na świecie, w tym w UE i w Polsce, co czyni je jednym z głównych celów działań na rzecz ochrony klimatu.
Rozporządzenie UE nr 2024/5732 ustala harmonogram zakazów wprowadzania do obrotu na rynek UE urządzeń klimatyzacyjnych i pomp ciepła, które zawierają fluorowane gazy cieplarniane (F-gazy) lub których działanie jest od nich zależne. Na mocy jego zapisów do 2030 r. wodorofluorowęglowodory (HFC), najbardziej powszechne F-gazy, wprowadzane do obrotu w Unii Europejskiej będą stopniowo zmniejszane o 95% poniżej poziomów z 2015 r., a do połowy stulecia całkowicie wycofane. Akt prawny ogranicza również stosowanie wszystkich fluorowanych gazów cieplarnianych w urządzeniach, w przypadku których dostępne są rozwiązania alternatywne przyjazne dla klimatu.
Jednym z najważniejszych postanowień tego dokumentu z punktu widzenia producentów i importerów urządzeń jest wdrożenie licznych zakazów dotyczących wprowadzania do obrotu produktów i urządzeń zawierających F-gazy. Wśród najistotniejszych ograniczeń wymienić można:
- obowiązujący od 1 stycznia 2025 r. zakaz wprowadzania do obrotu chłodziarek i zamrażarek do zastosowań komercyjnych, zawierających fluorowane gazy cieplarniane o GWP równym 150 lub większym;
- obowiązujący od 1 stycznia 2026 r. zakaz wprowadzania do obrotu chłodziarek i zamrażarek domowych zawierających f-gazy, chyba że są one wymagane ze względu na wymogi bezpieczeństwa w miejscu eksploatacji (w zasadzie 100% lodówek dla gospodarstw domowych spełnia ten wymóg od wielu lat);
- obowiązujący od 1 stycznia 2032 r. zakaz wprowadzania do obrotu pokojowych urządzeń klimatyzacyjnych, monoblokowych urządzeń klimatyzacyjnych oraz innych samodzielnych urządzeń klimatyzacyjnych i samodzielnych pomp ciepła typu plug-in, o maksymalnej mocy znamionowej do 12 kW włącznie, zawierających f-gazy, chyba że jest to wymagane do spełnienia wymogów bezpieczeństwa. Jeśli wymogi bezpieczeństwa w miejscu eksploatacji nie pozwalają na stosowanie fluorowanych gazów cieplarnianych o GWP poniżej 150, limit GWP wynosi 750;
- obowiązujący od 1 stycznia 2035 r. zakaz wprowadzania do obrotu urządzeń klimatyzacyjnych i pomp ciepła typu split o mocy znamionowej 12 kW lub mniejszej, które zawierają fluorowane gazy cieplarniane lub których działanie jest od nich zależne, chyba że jest to wymagane do spełnienia wymogów bezpieczeństwa w miejscu eksploatacji.
Zakazy nie mają zastosowania do urządzeń, w odniesieniu do których zgodnie z wymogami dotyczącymi ekoprojektu przyjętymi na podstawie dyrektywy 2009/125/WE3 określono, że emisje ekwiwalentu CO2 w całym ich cyklu eksploatacyjnym będą niższe od emisji z podobnych urządzeń, które spełniają odpowiednie wymogi dotyczące ekoprojektu. Ponadto od 1 stycznia 2026 r. zabrania się stosowania f-gazów o GWP wyższym lub równym 2500 do konserwacji lub serwisowania urządzeń klimatyzacyjnych i pomp ciepła.
Rozporządzenie wprowadza również nowe zapisy dotyczące etykietowania urządzeń chłodniczych, klimatyzacyjnych oraz pomp ciepła zawierających f-gazy. Od momentu wejścia w życie dokumentu etykiety na wyżej wspomnianym sprzęcie zawierać muszą następujące informacje:
- wskazanie, że produkt lub urządzenie zawiera fluorowane gazy cieplarniane lub że jego działanie jest zależne od takich gazów;
- przyjęte oznakowanie przemysłowe dla danych fluorowanych gazów cieplarnianych – lub jeżeli brak takiego oznakowania – nazwę chemiczną.
Ponadto zachowano obowiązujący od 1 stycznia 2017 r. wymóg zamieszczania wyrażonej wagowo i jako ekwiwalent CO2 ilości fluorowanych gazów cieplarnianych zawartych w produkcie lub urządzeniu lub ilości fluorowanych gazów cieplarnianych, dla jakiej urządzenie jest zaprojektowane, oraz współczynnika globalnego ocieplenia tych gazów.
Zamieszczone na etykiecie informacje muszą się znaleźć również w instrukcjach obsługi, a w przypadku produktów i urządzeń zawierających f-gazy o GWP wyższym lub równym 150 – dodatkowo w tekstach wykorzystywanych w reklamach.
Unijne rozporządzenie ustanawia także instytucję „portalu fluorowanych gazów cieplarnianych”. Zanim zainteresowane podmioty dokonają przywozu lub wywozu produktów i urządzeń zawierających wspomniane substancje, muszą dokonać w nim ważnej rejestracji. Drogą elektroniczną przydzielane są również kontyngenty na wprowadzenie do obrotu wodorofluorowęglowodorów.
Aby zatem zwiększyć eksport sprzętu przyjaznego dla klimatu i uniemożliwić wprowadzenie na rynek globalny szkodliwych produktów, nowe rozwiązania dotyczące f-gazów mają zagwarantować, że przestarzały sprzęt wykorzystujący czynniki chłodnicze o wysokim GWP nie będzie mógł być eksportowany z Unii Europejskiej.
Poniższa tabela zawiera informacje nt. zakazów wprowadzania do obrotu w Unii Europejskiej urządzeń klimatyzacyjnych i pomp ciepła zawierających F‑gazy, przy uwzględnieniu m.in.: małych urządzeń typu split i monoblokowych oraz pomp ciepła typu plug-in.
Układy/urządzenia | Limit GWP F-gazów |
Zakaz od |
pojedyncze układy typu split zawierające mniej niż 3 kg F-gazów | ≥ 750 | 1 stycznia 2025 r. |
pokojowe, monoblokowe i inne samodzielne urządzenia klimatyzacyjne oraz samodzielne pompy ciepła typu plug-in o maksymalnej mocy znamionowej ≤ 12 kW4) | ≥ 150 | |
monoblokowe i inne samodzielne urządzenia klimatyzacyjne i pompy ciepła o maksymalnej mocy znamionowej większej niż 12 kW, ale mniejszej niż 50 kW4) | ≥ 150 | 1 stycznia 2027 r. |
układy powietrze/woda typu split o mocy znamionowej ≤ 12 kW5) | ≥ 150 | |
układy powietrze/powietrze typu split o mocy znamionowej ≤ 12 kW5) | ≥ 150 | 1 stycznia 2029 r. |
inne samodzielne urządzenia klimatyzacyjne i pompy ciepła typu plug-in1) | ≥ 150 | 1 stycznia 2030 r. |
pokojowe, monoblokowe i inne samodzielne urządzenia klimatyzacyjne oraz samodzielne pompy ciepła typu plug-in o maksymalnej mocy znamionowej ≤ 12 kW6) | brak | 1 stycznia 2032 r. |
układy typu split o mocy znamionowej > 12 kW4) | ≥ 150 | 1 stycznia 2033 r. |
układy typu split o mocy znamionowej ≤ 12 kW4) | brak | 1 stycznia 2035 r. |
Przypisy:
1 https://ichp.lukasiewicz.gov.pl/f-gazy/
2 https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/573/oj?locale=pl
3 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:32009L0125
4) chyba, że nie pozwalają na to wymogi bezpieczeństwa w miejscu eksploatacji, wówczas limit GWP = 750
5) chyba, że nie pozwalają na to wymogi bezpieczeństwa w miejscu eksploatacji
6) chyba, że wymogi bezpieczeństwa w miejscu eksploatacji nie pozwalają na stosowanie alternatyw dla F-gazów, wówczas limit GWP = 750