Jak Jednostki Samorządu Terytorialnego mogą realnie poprawić efektywność energetyczną?

Ewelina Jurczuk

Główny inżynier ekolog

Jak Jednostki Samorządu Terytorialnego mogą realnie poprawić efektywność energetyczną?

Unia Europejska konsekwentnie realizuje cele Europejskiego Zielonego Ładu, których nadrzędnym założeniem jest osiągniecie neutralności klimatycznej do 2050 roku. Jednym z najważniejszych elementów tej polityki jest pakiet legislacyjny „Fit for 55”, którego celem jest ograniczenie emisji gazów cieplarnianych o co najmniej 55% do 2030 roku względem poziomu z 1990 roku. Dodatkowo, zgodnie z dyrektywą budynkową EPBD¹ do 2030 roku określa, że budynki użyteczności publicznej tj. szkoły, urzędy czy szpitale powinny ograniczyć zużycie energii. To nie jedyne obowiązki czekające na samorządy, nowelizacja ustawy o efektywności energetycznej nakłada konkretne mierzalne cele i zadania do zrealizowania tj.:

Oszczędności roczne na poziomie 1,9% – instytucje publiczne są zobligowane do zmniejszenia rocznego zużycia energii finalnej o co najmniej 1,9% ( w stosunku do roku bazowego 2021). Obowiązek w pierwszej kolejności dotyczy dużych gmin i miast (powyżej 50 tys. mieszkańców). Kolejno od 2027 r. będzie dotyczył średnich gmin (od 5 tys. do 50 tys. mieszkańców), natomiast w przypadku małych gmin (poniżej 5 tys. mieszkańców) wejdzie w życie od 2030 r.;
Przygotowanie przez samorządy 10-letniego planu zużycia energii, przedstawiającego długoterminową strategię, w której zostaną zawarte m.in. harmonogramy działań termomodernizacyjnych i modernizacyjnych zasobów budynkowych, dane inwentaryzacyjne, średnioroczne zużycie energii w podziale na wszystkie nośniki energii w roku bazowym (2021), prognozy redukcji zużycia energii w placówkach;
Raportowanie do CEEB (Centralna Ewidencja Emisyjności Budynków) – do 31 marca każdego roku należy przekazać informacje o zużyciu energii finalnej przez budynki będące w zasobach samorządów;
Zakupy publiczne – podczas przetargów/zakupów sprzętu, pojazdów czy usług samorządy powinny wybierać rozwiązania o najwyższej klasie efektywności energetycznej.

Należy pamiętać, że brak realizacji nałożonych celów lub niedopełnienie obowiązków w wyznaczonych terminach może się wiązać z karami finansowymi dla samorządów.

Zgodnie ze strategią „Fali renowacji²” oraz założeniami dyrektywy EPBD, budynki użyteczności publicznej mają stać się wzorem transformacji niskoemisyjnej. Oznacza to konieczność przeprowadzania szeregu działań przez samorządy zmierzających do poprawy efektywności energetycznej w różnych obszarach, do których należy zaliczyć:

Termomodernizację
Głęboka termomodernizacja budynków użyteczności publicznej, takich jak szkoły, urzędy, ośrodki zdrowia czy szpitale, powinna zostać poprzedzona z wykonaniem dokumentacji technicznej, w szczególności audytu energetycznego. Audyt pozwala określić optymalny zakres prac modernizacyjnych na podstawie analizy technicznej, ekonomicznej oraz środowiskowej, dzięki czemu planowane inwestycje przynoszą największy efekt energetyczny i ekonomiczny. Na zakres podstawowych prac termomodernizacyjnych składa się:
- Modernizacja źródła ciepła – w pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na wymianę źródła ciepła czyli zastępowanie starych kotłów węglowych, likwidacja konwencjonalnych wysokoemisyjnych źródeł na rzecz technologii opartych na OZE;
- Poprawa izolacyjności przegród budowlanych – ograniczenie strat ciepła przez przenikanie czyli docieplenie ścian zewnętrznych, stropów, dachów do parametrów przewyższających obecne Warunki Techniczne (WT2021), a także wymianę stolarki okiennej i drzwiowej o niskim współczynniku przenikania ciepła U;
- Modernizacja systemu wentylacji – zastąpienie wentylacji grawitacyjnej wentylacją mechaniczną z odzyskiem ciepła (rekuperacja) co pozwala znacząco ograniczyć zużycie energii na potrzeby ogrzewania budynku.
Systemy EMS i BMS
Przeprowadzenie termomodernizacji nie gwarantuje optymalnego profilu zużycia energii w fazie eksploatacyjnej. Kluczowym narzędziem dla samorządów staje się wdrożenie systemów:
- EMS³ (Energy Management System) – system zarządzania energią gromadzący i analizujący dane pochodzące z liczników energii elektrycznej, ciepła, gazu oraz wody. System pozwala na precyzyjne mapowanie profili zużycia mediów, monitorowanie wykorzystania mocy umownej oraz ostrzeganie przed jej przekroczeniem.
- BMS⁴ (Building Management System) – steruje systemami technicznymi obiektu poprzez integrację czujników temperatury, wilgotności, dostosowuje pracę węzłów cieplnych, klimatyzacji, wentylacji oraz oświetlenia wewnętrznego.
Modernizację oświetlenia ulicznego
Oświetlenie dróg, placów oraz miejsc publicznych stanowi jeden z najbardziej energochłonnych obszarów w działalności samorządów, generując często od 30% do 50% całkowitych wydatków gminy na energię elektryczną. Modernizacja oświetlenia na energooszczędne to jeden z najszybszych sposobów na osiągnięcie mierzalnych oszczędności energii końcowej. Rodzaje działań podejmowanych w związku z modernizacją oświetlenia to:
- Wymiana źródeł światła na wysokowydajne oprawy LED – zastąpienie przestarzałych opraw rtęciowych i sodowych nowoczesnymi oprawami LED o wysokiej skuteczności świetlnej;
- Systemy redukcji mocy – możliwość programowania autonomicznych redukcji strumienia świetlnego w godzinach o obniżonym natężeniu ruchu;
- Scentralizowane systemy zarządzania oświetleniem – monitorowanie parametrów opraw, automatyczne wykrywanie awarii, zastosowanie czujników opartych na ruchu i natężeniu;
- Modernizacja infrastruktury kablowo-rozdzielczej i kompensacja mocy biernej – wymiana szaf sterowniczych, instalacja zegarów astronomicznych z korekcją GPS, montaż układów do kompensacji mocy biernej.
Samorząd jako producent energii

Jednostki Samorządu Terytorialnego posiadają w swoich zasobach duże powierzchnie dachów (hale sportowe, szkoły, zajezdnie autobusowe) – to idealne miejsce na instalacje fotowoltaiczne, które mogą zostać wykorzystywane w następujący sposób:

Produkcja energii na potrzeby własne budynków, pozwalająca na ograniczenie zakupu energii z sieci oraz zmniejszająca koszty funkcjonowania jednostek samorządowych;
Samorządy mogą inicjować powstawanie lokalnych społeczności energetycznych łączących gminę, lokalnych przedsiębiorców i mieszkańców – Spółdzielnie Energetyczne, Klastry Energii. Taki model funkcjonowania pozwala na bilansowanie energii wewnątrz gminy oraz ogranicza zależność od zewnętrznych dostawców.

Do realizacji działań, które mogą poprawić efektywność energetyczną w samorządach potrzebne są środki finansowe. Alternatywne źródła finansowania to m.in. Krajowy Plan Odbudowy (KPO) i Fundusze Europejskie, formuła ESCO⁵ czy Partnerstwo Publiczno-Prywatne.

Podsumowanie

Jednostki samorządu terytorialnego mają szerokie możliwości realnego zwiększania efektywności energetycznej, zarówno poprzez modernizację własnej infrastruktury, jak i świadome kształtowanie lokalnej polityki energetycznej. Kluczowe znaczenie mają termomodernizacja budynków publicznych, modernizacja oświetlenia ulicznego, wykorzystanie odnawialnych źródeł energii oraz wdrażanie inteligentnych systemów zarządzania zużyciem energii.

Skuteczność tych działań zależy jednak nie tylko od dostępnych technologii, ale również od odpowiedniego planowania, monitorowania zużycia energii i konsekwentnego zarządzania kosztami. Samorządy, które łączą inwestycje w infrastrukturę z analizą danych i długofalową strategią energetyczną, mogą jednocześnie ograniczać wydatki, zmniejszać emisje oraz poprawiać jakość usług publicznych. Efektywność energetyczna powinna być zatem traktowana nie jako pojedynczy projekt inwestycyjny, lecz jako stały element zarządzania lokalnym rozwojem.

Źródła: