Monika Ciaś
Inżynier ekolog
Normy ISO 14001 i ISO 50001 w systemie zarządzania przedsiębiorstwem: porównanie norm, proces wdrażania i korzyści dla firmy
Czy firma może jednocześnie ograniczyć wpływ na środowisko i obniżyć koszty działalności? Choć normy ISO 14001 i ISO 50001 są często wymieniane obok siebie, ich cele i zakres zastosowania są różne. W tym artykule dowiesz się czym różnią się te standardy systemów zarządzania i kiedy warto je wdrożyć.
Dlaczego przedsiębiorstwa decydują się na wdrażanie międzynarodowych norm do swojego systemu zarządzania?
W obliczu rosnących kosztów energii, wymagających przepisów środowiskowych i coraz większych oczekiwań partnerów biznesowych, odpowiedni wybór normy może mieć istotny wpływ na rozwój organizacji. W telegraficznym skrócie, norma ISO 14001 skupia się na szeroko rozumianej ochronie środowiska, natomiast norma ISO 50001 stawia na poprawę efektywności energetycznej i konkretne oszczędności z nią związane.
Przedsiębiorstwa decydują się na wdrażanie norm ISO z kilku przyczyn. Dla jednych priorytetem jest optymalizacja procesów i zwiększenie efektywności, dla innych – spełnienie wymagań kontrahentów czy kwestii związanych ze zrównoważonym rozwojem. Wdrożenie norm pozwala organizacjom działać w oparciu o jasno określone procedury, skuteczniej zarządzać ryzykiem oraz stale doskonalić swoje procesy. W przypadku norm takich jak ISO 14001 i 50001 dodatkową korzyścią jest efektywniejsze wykorzystanie zasobów, co generuje wymierne oszczędności surowców i korzyści finansowe. Certyfikacja stanowi także potwierdzenie, że firma spełnia międzynarodowe standardy, co podnosi jej pozycjonowanie na rynku i wzmacnia wiarygodność w oczach kontrahentów i instytucji publicznych.1
Jaki jest cel i zakres normy ISO 14001?
Norma ISO 14001 to międzynarodowy standard Systemu Zarządzania Środowiskowego (SZŚ). Określa wymagania dotyczące identyfikacji i monitoringu wpływu organizacji na środowisko. Zakres normy obejmuje identyfikację oddziaływań na środowisko w zakresie: zużycia surowców i energii, emisji do powietrza, gospodarki odpadami i wykorzystania wody. ISO angażuje firmy do wyznaczania mierzalnych celów środowiskowych, monitorowania poziomu osiągniętych wskaźników oraz ciągłego doskonalenia. Norma ta ma charakter uniwersalny i może zostać wdrożona zarówno w małych jak i dużych przedsiębiorstwach, niezależnie od branży.2
Jaki jest cel i zakres normy ISO 50001?
Z kolei norma ISO 50001 określa kryteria dotyczące wdrożenia Systemu Zarządzania Energią (SZE). Jest ona obecnie obowiązującym standardem będącym podstawą do wdrożenia oraz certyfikacji SZE. Zasada wdrażania normy jest wzorowana na systemie zarządzania środowiskiem ISO 14001. Założeniem tej certyfikacji jest wzrost efektywności energetycznej procesów, zmniejszenie kosztów związanych z energią i redukcją emisji gazów cieplarnianych. Wdrożenie normy pozwala identyfikować obszary wymagające optymalizacji, monitorować zużycie energii oraz podejmować działania prowadzące do zmniejszenia śladu węglowego i redukcji kosztów. Zakres normy obejmuje: analizę wykorzystania energii, wyznaczanie wskaźników efektywności energetycznej, ustalanie celów, zakresu i strategii działań służących poprawie efektywności energetycznej oraz monitoring poziomu realizacji przyjętych założeń.
Norma ISO 50001 może być stosowana w każdym rodzaju działalności, jednak szczególne korzyści przynosi firmom o wysokim udziale kosztów energii w wydatkach firmy.3 Certyfikat ważny jest przez okres 3 lat. W tym czasie organizacja podlega corocznym audytom nadzoru, natomiast aby go przedłużyć, należy przeprowadzić audyt recertyfikujący.
Kto musi wdrożyć ISO 50001?
Zgodnie z dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1791 (EED) przedsiębiorstwa, których średnie roczne zużycie energii w ciągu ostatnich trzech lat przekroczyło 85 TJ (23,6 GWh), są zobowiązane do wdrożenia certyfikowanego systemu zarządzania energią zgodnego z normą ISO 50001 najpóźniej do 11 października 2027 roku.
Przedsiębiorstwa, zużywające od 10 TJ do 85 TJ nie muszą wdrażać certyfikowanego ISO 50001, ale są zobowiązane do wykonania co cztery lata okresowych audytów energetycznych (jeśli nie wdrożą wcześniej systemu zarządzania energią zgodnego z ISO 50001)4.
ISO 14001 i ISO 50001 – punkty wspólne i najważniejsze różnice
Pomimo, iż normy ISO 14001 i ISO 50001 dotyczą różnych obszarów działalności, ich proces wdrożenia przebiega według podobnego schematu. Obie normy opierają się na cyklu ciągłego doskonalenia PDCA (ang. Plan-Do-Check-Act, pl. Planuj-Wykonaj-Sprawdź-Działaj) oraz strukturze HLS (ang. High Level Structure). Oznacza to, że obie normy mają jednolitą strukturę i zbudowane są wokół tych samych dziesięciu rozdziałów, co ułatwia ich sprawną integrację z innymi systemami zarządzania, np. ISO 9001 – wymagania dla systemów zarządzania jakością.5
Poniżej zestawiono w formie tabeli najważniejsze różnice między normą ISO 14001 i ISO 5001.
ISO 14001 | ISO 50001 |
Główne założenie to zmniejszenie wypływu na środowisko | Głównym celem jest poprawa efektywności energetycznej |
Obejmuje szeroko rozumiane aspekty środowiskowe: odpady, ścieki, chemikalia, emisje, surowce, hałas | Przede wszystkim dotyczy zużycia energii: prąd, gaz, paliwa, ciepło |
Pomaga spełnić restrykcyjne wymagania środowiskowe nałożone przepisami prawa | Pomaga ograniczyć zużycie energii i koszty działalności z tym związane |
Jest częścią Systemu Zarządzania Środowiskowego (SZŚ) | Jest częścią Systemu Zarządzania Energią (SZE) |
Jak wygląda proces wdrażania ISO 14001 i ISO 50001?
Pierwszym krokiem jest rozeznanie aktualnego profilu działalności i zapotrzebowania organizacji. Na tym etapie dokonywana jest analiza wpływu na środowisko lub przeglądy energetyczne. Aby móc rozwiązywać problemy środowiskowe należy je przedtem zidentyfikować i ocenić. Bez wsparcia i zaangażowania ze strony kierownictwa, skuteczne wdrożenie systemu jest praktycznie niemożliwe. Zarząd powinien uwzględnić wdrożenie norm w strategii firmy, zapewnić odpowiednie zasoby, wyznaczyć mierzalne cele i przypisać odpowiedzialność za realizację zadań.
Następnie opracowywana jest dokumentacja opisująca sposób funkcjonowania systemu.
W dokumentacji należy uwzględnić procedury monitorowania, nadzoru, reagowania na niezgodności oraz oceny ewentualnego ryzyka. W praktyce, nawet najlepiej zaplanowany system nie będzie działać bez zaangażowania całego zespołu. Dlatego szkolenia powinny obejmować zarówno wymagania wynikające z normy jak i zakres obowiązków pracowników.
Po wdrożeniu systemu organizacja rozpoczyna okresowe monitorowanie efektów, w tym regularne pomiary, analizy oraz oceny skuteczności działań. Ocenie podlegają m. in. realizacja celów środowiskowych lub jak w przypadku normy ISO 50001 – realizacja wskaźników efektywności energetycznej.
Audyt wewnętrzny ma na celu ocenę czy podjęte działania przynoszą oczekiwane rezultaty oraz wykrycie ewentualnych niezgodności z wymaganiami normy. W przypadku stwierdzenia niezgodności, należy podjąć działania korekcyjne w celu usunięcia niezgodności oraz działania korygujące mające na celu wyeliminowanie jej przyczyn i zapobieżenie ponownemu wystąpieniu. Na podstawie wyników audytu zarząd/ kierownictwo dokonuje oceny skuteczności funkcjonowania systemu oraz identyfikuje możliwości jego dalszego doskonalenia. Ostatnim etapem jest audyt przeprowadzony przez niezależną jednostkę – certyfikacja. Audytor ocenia zgodność systemu z wymaganiami normy, a pozytywny wynik audytu stanowi podstawę do uzyskania certyfikatu.6
Poniżej przedstawiono poglądowy schemat wdrożenia norm do systemu zarządzania, aż do uzyskania certyfikacji przedsiębiorstwa.
Którą normę wybrać? Jakie są korzyści z wdrożenia obu norm?
Dobór odpowiedniej normy ISO powinien zostać poprzedzony szczegółową analizą profilu działalności firmy, w tym zużycia energii i jej oddziaływań na środowisko. Niemniej jednak norma ISO 14001 stosowana jest najczęściej w zakładach, których celem jest przede wszystkim ograniczenie wpływu firmy na środowisko, natomiast ISO 50001 stosuje się, gdy koszty energii stanowią istotną część wydatków firmy. Szczególnie zainteresowane powinny być firmy, które planują inwestycje w efektywność energetyczną, a także te, które chcą stale monitorować i optymalizować zużycie energii.
Dla małych i średnich firm ISO 14001 będzie prawdopodobnie lepszym wyborem, ponieważ pozwala zająć się zarówno ochroną środowiska, jak i efektywnością energetyczną. Dla większych firm, zwłaszcza tych, które zużywają dużo energii, ISO 50001 może być trafniejszym rozwiązaniem, szczególnie jeśli głównym celem jest redukcja zużycia energii. W przypadku firm zainteresowanych jednoczesnym ograniczeniem śladu węglowego i ochroną środowiska oraz tych realizujących strategię ESG, warto rozważyć wdrożenie obu norm.7
Podsumowanie
Normy ISO 14001 i ISO 50001 nie konkurują ze sobą – odpowiadają na różne potrzeby organizacji. Pierwsza pomaga wdrożyć zarządzanie oddziaływaniem na środowisko, druga jest częścią systemu zarządzania energią w przedsiębiorstwie.
Jak powiedział amerykański ekonomista Peter Drucker: „Nie można zarządzać czymś, czego nie można zmierzyć.” Właśnie na tej zasadzie opierają się obie te normy – pomagają organizacji ustalić wymierne wskaźniki i cele, a następnie je mierzyć, analizować i udoskonalać.
Ostatecznie certyfikat nie jest celem samym w sobie. Najczęstszym błędem jest traktowanie wdrożenia jako jednorazowego projektu zakończonego uzyskaniem certyfikatu. Tymczasem jest to narzędzie, które opiera się na idei ciągłego doskonalenia – pomaga firmie działać mądrzej i efektywniej. Wybór odpowiedniej normy powinien być podyktowany przede wszystkim profilem działalności, celami biznesowymi i strategią rozwoju spółki. Niekiedy najlepszym rozwiązaniem jest wdrożenie obu norm, co pozwala opracować komplementarny system zarządzania energią i środowiskiem. W praktyce oba te standardy uzupełniają się, tworząc fundamenty nowoczesnego i konkurencyjnego przedsiębiorstwa.
Źródła:
1 https://epd.org.pl/synergia-iso-14001-i-50001-jak-certyfikacje-buduja-wiarygodnosc-deklaracji-srodowiskowych-epd-poprzez-audyty-i-zarzadzanie-danymi/
2 https://ikmj.com/korzysci-plynace-z-wdrozenia-systemu-zarzadzania-srodowiskowego-wg-normy-iso-14001/
3 https://www.tuv-nord.com/pl/pl/uslugi/zrownowazony-rozwoj/iso-50001
4 https://onoffenergy.pl/iso-50001/
5 https://www.isoqar.pl/pl/aktualnosci/zarzadzanie-energia/iso-14001-vs-iso-50001
6 https://djb-doradztwo.pl/wdrozenia/certyfikat-iso-14001/
7 https://ekokonsult.ase.pl/files/page_files/121/wymagania-normy-iso-14001.pdf