Grzegorz Litke
Główny inżynier ekolog
Państwowa Straż Pożarna w służbie ochrony środowiska – cz. 1
Historia Państwowej Straży Pożarnej (PSP) w Polsce
Od wieków pożary stanowiły poważny problem dla rozwoju cywilizacyjnego człowieka niszcząc jego materialny dorobek głównie miejsca zamieszkania, pracy czy kultu. Najbardziej cierpiały na tym miasta z uwagi na duże skupiska ludzi i obiektów wykonanych nierzadko w większości z łatwopalnych materiałów jak np. drewno. Pożary były również najstraszniejszą plagą polskich wsi, niszcząc je często przy gęstej zabudowie doszczętnie. W miarę wzrostu świadomości i możliwości technicznych ludzie starali się coraz skuteczniej przeciwdziałać niszczycielskiej sile pożarów.
Już w średniowieczu na terenie Polski zaczęły powstawać w miastach zorganizowane formy ochrony przeciwpożarowej, często w ramach cechów rzemieślniczych, które pełniły dyżury i reagowały na zagrożenia. Władze miast uchwalały także tzw. porządki ogniowe stanowiące zazwyczaj zakazy i nakazy wzmacniające bezpieczeństwo pożarowe. Określały one różne formy zabezpieczenia przed pożarami: przebieg akcji gaśniczej, sposoby alarmowania, zaopatrzenie miast w wodę, wyposażenie w sprzęt, budownictwo ogniotrwałe itp.
Przykładem znanej postaci w historii Polski, która zwróciła uwagę na problem zagrożeń pożarowych był Andrzej Frycz Modrzewski. W dziele „O poprawie Rzeczypospolitej", wydanym w 1557 r. zalecał budowanie domów z cegły zamiast drewna i wyposażenie ich w drabiny, sprzęt gaśniczy oraz przeprowadzanie okresowych kontroli prewencyjnych. Zaproponowana wtedy idea powoływania w miastach obowiązkowych straży ogniowych wyprzedziła o wiele lat swą epokę i nie została powszechnie zrealizowana.
W 1775 roku Król Stanisław August Poniatowski założył w Warszawie pierwszą zawodową straż pożarną. W XIX wieku na terenach zaborów powstały pierwsze ochotnicze straże pożarne głównie w dużych miastach jak Warszawa, Poznań czy Kraków. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. pożarnictwo polskie rozwijało się dynamicznie. W 1928 r. utworzono Związek Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej, który koordynował ich działania w całym kraju. Po II Wojnie światowej straż pożarna została upaństwowiona. 4 lutego 1950 roku uchwalono ustawę o ochronie przeciwpożarowej (Dz. U. z 1950 poz. 51) na mocy której powołano Komendę Główną Straży Pożarnej oraz komendy wojewódzkie, powiatowe i miejskie.
Państwowa Straż pożarna obecnie
W ramach przemian ustrojowych w 1991 r. na mocy ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 188) powołano Krajowy system ratowniczo-gaśniczy (KSRG), jako element organizacji bezpieczeństwa wewnętrznego kraju. Ustawama charakter ogólny i systemowy. Określa szeroki zakres działań prewencyjnych i organizacyjnych mających na celu ochronę życia, zdrowia, mienia i środowiska przed pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi zagrożeniami. Nakłada obowiązki z zakresu ochrony przeciwpożarowej na różne podmioty gospodarcze, właścicieli i zarządców budynków, czy organy administracji publicznej. Ustawa jest podstawowym przepisem regulującym:
- zasady zapobiegania pożarom, klęskom żywiołowym i innym miejscowym zagrożeniom,
- organizację ochrony przeciwpożarowej,
- zasady przygotowania zasobów i prowadzenia działań ratowniczych,
- uprawnienia pracowników jednostek ochrony przeciwpożarowej i członków ochotniczych straży pożarnych,
- zasady ponoszenia świadczeń rzeczowych i finansowych związanych z ochroną przeciwpożarową.
Szczegółowe zasady działania Systemu określono w 1994 r. w Rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 17 września 2021 r. w sprawie szczegółowej organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (Dz. U. z 2021 r., poz. 1737). Ponadto ważne są w tym zakresie jest Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 15 września 2014 r. w sprawie zakresu, szczegółowych warunków i trybu włączania jednostek ochrony przeciwpożarowej do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (Dz. U. z 2014 r., poz. 1317).
Głównym celem KSRG jest ochrona życia, zdrowia, mienia i środowiska, poprzez wydzielone jednostki ratownictwa pożarowego, technicznego, chemicznego, ekologicznego i medycznego współpracujące z jednostkami systemu Państwowego Ratownictwa Medycznego oraz systemem powiadamiania ratunkowego. Ponadto KSRG w ramach posiadanych sił i środków współpracuje z właściwymi organami i podmiotami podczas zdarzeń nadzwyczajnych wywołanych zagrożeniem czynnikiem biologicznym, w tym podczas zdarzeń o charakterze terrorystycznym. Bierze także udział w likwidacji zagrożeń w przypadku wystąpienia zdarzenia radiacyjnego.
Obecnie najbardziej licznym komponentem KSRG są ochotnicze straże pożarne oraz niedawno włączone wojskowe straże pożarne, zakładowe straże pożarne, zakładowe służby ratownicze i lotniskowe służby ratowniczo-gaśnicze. Jednak to Państwowa Straż Pożarna jest fundamentem Krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego, posiadając największe niezbędne zaplecze kadrowe, sprzętowe i logistyczne.
W ramach jednostek ochrony przeciwpożarowej, Państwowa Straż Pożarna posiada również w swoich zasobach siły i środki przeznaczone do realizacji specjalistycznych czynności ratowniczych przez odpowiednio wyszkolonych strażaków zorganizowanych w 191 specjalistycznych grupach wykorzystujących specjalistyczny sprzęt ratowniczy. Należą do nich grupy wodno-nurkowe i sonarowe, grupy wysokościoweoraz grupytechniczne, poszukiwawczo-ratownicze i chemiczno-ekologiczne.
W przypadku gdy zakres akcji ratowniczych przekracza możliwości jednostek z terenu powiatu lub województwa formowany jest przez Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej Centralny odwód operacyjny (COO) działającyna poziomie krajowym, formowany z lokalnych oddziałów i pododdziałów jak również szkół PSP. Uprawnionym do dysponowania oddziałów i pododdziałów COO jest Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej, dowódca COO lub osoba upoważniona przez Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej.
Państwowa Straż Pożarna przejawia bardzo żywą działalnością na forum międzynarodowym. Z większością krajów sąsiadujących z Polską zostały podpisane umowy międzynarodowe o współpracy ratowniczej. PSP uczestniczy w działalności m.in. Międzynarodowego Komitetu Technicznego Prewencji i Zwalczania Pożarów (fr. Comité Technique International de Prévention et d'Extinction du Feu, CTIF ), światowej organizacji działającej na rzecz bezpieczeństwa strażaków. Jest ona znana z organizowania prestiżowych Międzynarodowych Zawodów Sportowo-Pożarniczych (Olimpiady Pożarniczej), które promują rozwój umiejętności i sprawności strażackie. Ratownicy PSP uczestniczyli wielokrotnie w międzynarodowych operacjach ratowniczych, np. w Turcji, Francji czy Libanie.
Podstawa funkcjonowania Państwowej Straży Pożarnej
W Polsce działalność PSP uregulowana jest przez szereg aktów prawnych, które określają jej zadania, organizację, funkcjonowanie i kompetencje. Podstawę prawną funkcjonowania PSP stanowią przepisy ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1312 z pózn. zm.). Najważniejsze regulacje zawarte w tej ustawie obejmują m.in.:
- organizację i zadania Państwowej Straży Pożarnej,
- tryb powoływania i odwoływania funkcjonariuszy,
- zasady finansowania i nadzoru,
- kompetencje i obowiązki strażaków,
- procedury postępowania w sytuacjach zagrożeń.
Ustawa ta ma charakter szczegółowy i dotyczy konkretnej, zawodowej formacji. Reguluje organizację, zadania, strukturę oraz zasady pełnienia służby przez funkcjonariuszy Państwowej Straży Pożarnej. Określa m.in. uprawnienia i obowiązki strażaków, ich wynagrodzenia, stopnie służbowe oraz procedury naboru. Regulacja ta stanowi podstawę prawną działalności PSP m.in. w zakresie ochrony środowiska.
Dodatkowo, działalność PSP jest regulowana także przez inne akty prawne. Do najważniejszych należą:
- ustawa z 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym (t.j. Dz. U. Z 2023 r. poz 122 z pózn. zm.),
- ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1587 z póżn. zm.) nakłada na PSP obowiązki i uprawnienia, zwłaszcza w kontekście zapobiegania pożarom w miejscach gromadzenia odpadów,
- Kodeks postępowania administracyjnego (ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.), który reguluje procedury administracyjne w PSP,
- ustawa z dnia 28 września 1991 r. o lasach (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 567), która określa działania PSP w zakresie ochrony lasów.
Obszary i działania Państwowej Straży Pożarnej związane z ochroną środowiska.
Państwowa Straż Pożarna realizuje wiele działań, które bezpośrednio lub pośrednio chronią środowisko naturalne. Są one realizowane w następujących obszarach:
Reagowanie na zdarzenia zagrażające środowisku. Polega ono na usuwaniu skutków awarii chemicznych i ekologicznych poprzez działania związane z: likwidacją wycieków substancji niebezpiecznych (chemikaliów, paliw, kwasów, gazów), neutralizacją skażeń wód, gleby i powietrza, zabezpieczaniem miejsca awarii przemysłowych, ograniczaniem stref skażenia.
Zapobieganie zanieczyszczeniom. Zabezpieczanie środowiska realizowane przez działania przy wypadkach drogowych polegające na: ograniczaniu wycieków paliw i płynów eksploatacyjnych, stosowaniu sorbentów i mat ochronnych, usuwaniu z drogi substancji szkodliwych.
Zabezpieczanie rzek i zbiorników poprzez budowę zapór przeciwolejowych, stosowanie rękawów sorpcyjnych, stosowanie mobilnych systemów do zbierania zanieczyszczeń ropopochodnych.
Ochrona przed pożarami lasów i terenów zielonych. Stanowi jedno z największych zagrożeń środowiskowych. Realizowana jest przez przeprowadzanie patroli prewencyjnych, prognozowanie zagrożeń pożarowych, współpracę z Lasami Państwowymi (monitoring, wczesne wykrywanie), gaszenie pożarów.
Monitoring i kontrola zagrożeń środowiskowych. W strukturach PSP działają specjalistyczne grupy ratownictwa chemiczno-ekologicznego wyposażone w mobilne laboratoria, detektory gazów, chromatografy i analizatory zanieczyszczeń. Umożliwia to szybkie wykrywanie toksycznych substancji, promieniowania czy skażeń powietrza i wody. Współpraca z instytucjami środowiskowymi takimi jak np. WIOŚ, Lasy Państwowe, Wody Polskie czy jednostki naukowe.
Edukacja ekologiczna i prewencja. PSP prowadzi działania informacyjne dla szkół, samorządów i ludności. Dotyczą one bezpiecznego obchodzenia się z substancjami niebezpiecznymi, zapobiegania pożarom, zasad użytkowania pieców i kominów czy właściwego składowania odpadów.
Kontrola i nadzór nad bezpieczeństwem obiektów. Straż pożarna prowadzi w tym zakresie czynności kontrolno-rozpoznawcze, na terenie m.in. składowisk odpadów, zakładów dużego i zwiększonego ryzyka, instalacji chemicznych i magazynów paliw. Celem jest wykrywanie nieprawidłowości mogących doprowadzić do katastrof ekologicznych.
Udział w systemach reagowania kryzysowego. PSP jest kluczowym elementem Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego, systemu ratownictwa chemicznego i ekologicznego oraz struktur zarządzania kryzysowego. W przypadku zagrożeń środowiskowych PSP często pełni rolę koordynatora działań ratowniczych.
Utylizacja i gospodarowanie zanieczyszczeniami. W trakcie działań strażacy często zabezpieczają odpady i przekazują je odpowiednim firmom do utylizacji oraz dokumentują stopień skażenia, co umożliwia późniejszą rekultywację terenu.
Źródła:
o-poprawie-rzeczypospolitej.pdf
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19500060051
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19910810351
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20210001737
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20140001317
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20070890590
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=wdu20130000021
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19600300168
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=wdu19911010444