Marek Lulek
Główny inżynier ekolog
Perspektywy rozwoju agrofotowoltaiki w Polsce w kontekście europejskich doświadczeń
Agrofotowoltaika, określana również jako Agri-PV, polega na jednoczesnym wykorzystywaniu tego samego gruntu do produkcji rolnej oraz wytwarzania energii elektrycznej z promieniowania słonecznego. Należy zatem podkreślić, że nie każda farma fotowoltaiczna, na której między panelami pozostawiono trawę, na której wypasa się zwierzęta jest zgodna z tą koncepcją Istotą tej technologii jest zachowanie rzeczywistej, ekonomicznie uzasadnionej działalności rolniczej, przy jednoczesnym zaprojektowaniu instalacji PV dostosowanej do rodzaju uprawy, użytkowanych maszyn rolniczych i lokalnych warunków wodnych.
Aktualnie Polska nie posiada żadnej komercyjnej instalacji agrofotowoltaicznej. Główną przeszkodą jest niejednoznaczne otoczenie prawne, trudności przyłączeniowe oraz brak mechanizmu wsparcia, uwzględniającego wyższy koszt takich instalacji. Doświadczenia Francji, Niemiec i Włoch – krajów wiodących w tej technologii, pokazują, że rozwój Agri-PV wymaga przede wszystkim precyzyjnej definicji, mierzalnych kryteriów utrzymania produkcji rolnej oraz długoterminowego monitorowania.
Według analizy Wspólnego Centrum Badawczego Komisji Europejskiej, wykorzystanie zaledwie 1% gruntów rolnych Unii Europejskiej pod instalacje agrofotowoltaiczne mogłoby zapewnić około 944 GWp dodatkowej mocy. Jest to wartość większa niż unijny cel – co najmniej 600 GW fotowoltaiki do 2030 r. Nie oznacza to oczywiście, że cały techniczny potencjał powinien zostać wykorzystany, ale pokazuje skalę możliwości bez całkowitego wyłączania gruntów z produkcji żywności1.
Polska posiada dobre warunki do rozwoju Agri-PV ze względu na znaczny udział gruntów rolnych (ok. 14,6 mln ha), rosnącą liczbę instalacji PV, rozdrobnienie części gospodarstw oraz potrzebę dywersyfikacji ich dochodów.
Szczególnie perspektywiczne są:
- uprawy sadownicze i jagodowe, wymagające ochrony przed gradem, intensywnym nasłonecznieniem lub przymrozkami;
- warzywnictwo i szkółkarstwo;
- pastwiska oraz chów owiec i drobiu;
- grunty narażone na suszę i erozję;
- miejsca między pasami upraw;
- wysokie konstrukcje umożliwiające przejazd maszyn rolniczych.
W polskich warunkach nie należy natomiast zakładać, że zacienienie będzie korzystne dla każdej rośliny. Zboża, kukurydza czy rzepak mogą reagować inaczej niż maliny, porzeczki, sałata lub rośliny pastewne. Projekt powinien być zatem oparty na modelowaniu dostępu światła, bilansie wodnym i co najmniej kilkuletnich doświadczeniach polowych, a nie tylko na maksymalizacji mocy paneli.
Istotne w tym zakresie mogą być doświadczenia francuskie. Francja stworzyła jeden z najbardziej precyzyjnych systemów regulacyjnych w Europie. Francuskie przepisy wymagają, aby instalacja świadczyła na rzecz gospodarstwa przynajmniej jedną konkretną usługę: poprawiała potencjał agronomiczny, ułatwiała adaptację do zmian klimatu, chroniła przed niekorzystnymi zjawiskami pogodowymi albo poprawiała dobrostan zwierząt. Jednocześnie produkcja rolna ma pozostać działalnością podstawową. Przepisy wykonawcze z 2024 r. wprowadzają m.in.: wymóg utrzymania co najmniej 90% plonu referencyjnego i ograniczają powierzchnie nieprzydatną rolniczo do 10%, ocenę utrzymania plonów, obowiązek monitorowania i maksymalny 40% stopień pokrycia gruntu panelami (odnosi się do instalacji powyżej 10 kWp). Kontrole są powtarzane, a częstotliwość zależy m.in. od zastosowanej technologii oraz stopnia pokrycia powierzchni2.
Według francuskiej agencji transformacji ekologicznej ADEME (fr. Agence de la transition ecologique) we Francji uzyskało pozwolenie na budowę 218 instalacji Agri-PV o łącznej mocy 2.200 MWp, z tego 121 już pracowało7. Francja dysponuje ok. 27,2 mln ha gruntów rolnych.
Najważniejszy wniosek z praktyki francuskiej to przede wszystkim fakt, że o uznaniu instalacji za agrofotowoltaiczną powinien decydować nie sam rodzaj konstrukcji, lecz mierzalny efekt rolniczy. Potrzebny jest plan działalności rolniczej, powierzchnia referencyjna bez paneli oraz porównanie plonów albo produktywności pastwiska. System musi także przewidywać utratę statusu Agri-PV, jeżeli rolnictwo staje się działalnością pozorną.
W przypadku Niemiec istotną rolę odegrała specyfikacja normy DIN SPEC 91434. Rozróżnia ona instalacje podniesione ponad uprawą oraz systemy montowane pomiędzy rzędami. Podstawowym warunkiem jest zachowanie rolnictwa jako głównego sposobu użytkowania gruntu. Według tego standardu przewidywany plon po realizacji instalacji powinien wynosić co najmniej 66% plonu referencyjnego, a dopuszczalna utrata powierzchni rolnej zależy od rodzaju konstrukcji. Standard reguluje także dostęp maszyn, możliwość demontażu, ochronę gleby, gospodarowanie wodą oraz przygotowanie koncepcji użytkowania rolniczego. Dzięki temu inwestor, rolnik, bank i organ administracji posługują się tymi samymi kryteriami4. Niemcy posiadają (wg stanu na koniec III kw. 2026 r.) instalacje Agri-PV o mocy 259 MWp. Szacuje się, że zajmują one powierzchnię od 500-800 ha, co przy ogólnej powierzchni użytków rolnych 16,6 mln ha stanowi jedynie od 0,003- 0,005%8.
Wzorując się na przykładzie Niemiec Polska powinna przyjąć własną normę techniczną, uwzględniającą krajowe gleby, strukturę gospodarstw i gatunki roślin. Dobrym rozwiązaniem byłoby ustanowienie kilku kategorii Agri-PV oddzielnie dla sadów, upraw polowych, warzywnictwa i hodowli.
Włochy z kolei, połączyły wymagania techniczne z dużym programem finansowym. Na system wsparcia przeznaczono około 1,1 mld euro jako dotację inwestycyjną oraz ok. 555 mln euro jako wsparcie operacyjne na okres 20 lat. Celem było wybudowanie co najmniej 1,04 GW instalacji Agri-PV. Warunkiem pomocy jest kontynuowanie działalności rolniczej lub pasterskiej oraz stosowanie rozwiązań pozwalających monitorować wpływ instalacji m.in. na uprawy i mikroklimat4. W pierwszej procedurze wsparcia wybrano 747 projektów instalacji agrofotowoltaicznych o łącznej mocy ok. 2000 MWp. Są to projekty zakontraktowane a nie już działające. Liczba instalacji operacyjnych jest aktualnie niewielka i obejmuje głównie systemy pilotażowe i przedkomercyjne9. Potencjał użytków rolnych we Włoszech to ok. 12,5 mln ha.
Przykład włoski pokazuje, że agrofotowoltaika nie powinna konkurować w tych samych aukcjach z najtańszymi naziemnymi farmami PV. Podniesione konstrukcje, większe rozstawy, systemy śledzenia słońca, zabezpieczenia maszyn i aparatura monitorująca zwiększają nakłady inwestycyjne. Bez osobnej premii lub dotacji inwestor nie ma ekonomicznego uzasadnienia do realizacji takich instalacji.
Najważniejsze zalety instalacji Agri-PV to bardziej efektywne wykorzystanie przestrzeni. Wskaźnik równoważnego wykorzystania gruntu może przekraczać 1, co oznacza, że łączny efekt produkcji rolnej i energetycznej jest większy niż przy prowadzeniu obydwu działalności na odrębnych działkach. W badaniach dotyczących niektórych układów pionowych uzyskiwano wskaźnik powyżej 1,2, chociaż wyniki zależą od gatunku rośliny i rozstawu modułów5.
Kolejna zaleta to stabilizacja dochodów rolnika. Sprzedaż energii albo czynsz i udział w przychodach mogą ograniczać skutki spadku plonów oraz wahań cen produktów rolnych. Energia może również zasilać chłodnie, pompy, systemy nawadniania, suszarnie, magazyny energii i lokalne wspólnoty energetyczne. Ponadto panele PV mogą ograniczać parowanie wody, stres termiczny roślin i zwierząt oraz skutki gradu lub nadmiernego promieniowania. Konstrukcja może również częściowo zastępować siatki przeciwgradowe i osłony sadownicze. Korzyścią systemową jest natomiast zwiększenie produkcji energii odnawialnej bez pełnego wyłączania kolejnych gruntów z rolnictwa.
Największą wadą tych rozwiązań są wyższe koszty inwestycyjne. Stalowe konstrukcje pod panele muszą być wyższe, odporniejsze na wiatr i dostosowane do pracy maszyn rolniczych. Większe odstępy między panelami oznaczają również mniejszą moc zainstalowaną w przeliczeniu na powierzchnię gruntu. Istnieje również ryzyko spadku plonów, spowodowane nadmiernym albo nierównomiernym zacienieniem. Badania modelowe wskazują, że zmniejszenie rozstawu pionowych rzędów z 20 do 5 metrów może w określonych warunkach ograniczyć plony ziemniaka i owsa nawet o około 50%. Nie istnieje zatem jeden uniwersalny projekt odpowiedni dla wszystkich upraw5.
Do pozostałych wyzwań należą utrudnienia w manewrowaniu maszynami, ryzyko uszkodzeń modułów, nierównomierny rozkład opadów pod panelami, zagęszczenie gleby podczas budowy oraz konflikty dotyczące własności instalacji i odpowiedzialności za szkody.
Polskie prawo nie zawiera obecnie kompleksowej, odrębnej regulacji Agri-PV, dlatego też takie projekty są traktowane jak zwykłe instalacje fotowoltaiczne, z zastosowaniem przepisów o planowaniu przestrzennym, ochronie gruntów rolnych (praktycznie możliwa budowa instalacji PV wyłącznie na gruntach rolnych klas IV-VI), budownictwie i środowisku. Powoduje to niepewność dotyczącą zachowania rolnego charakteru gruntu, podatku od nieruchomości i dopłat bezpośrednich6.
Niezbędny jest zatem pakiet zmian obejmujący:
- ustawową definicję Agri-PV i zasadę nadrzędności działalności rolniczej;
- minimalny udział powierzchni faktycznie użytkowanej rolniczo;
- dopuszczalny spadek plonów odnoszony do powierzchni kontrolnej;
- obowiązkowy plan rolniczy i monitoring przez cały okres eksploatacji;
- zachowanie dopłat rolnych w części rzeczywiście użytkowanej;
- osobny system aukcyjny lub premię pokrywającą dodatkowe koszty;
- program demonstracyjny dla różnych upraw i regionów Polski;
- sankcje oraz obowiązek rekultywacji gruntów, gdy działalność rolna zostanie porzucona.
W pierwszej kolejności warto zatem wspierać projekty Agri-PV zintegrowane z retencją wody i energooszczędnym nawadnianiem, a także instalacje chroniące sady i plantacje jagodowe oraz instalacje pionowe na gruntach ornych. Nie należy natomiast ustanawiać generalnego przywileju lokalizacyjnego dla każdej farmy nazwanej „agrofotowoltaiczną”.
Agri-PV nie zastąpi energetyki dachowej ani klasycznych farm PV na terenach zdegradowanych. Może jednak stać się ważnym uzupełnieniem obydwu tych modeli. Warunkiem sukcesu jest odwrócenie dzisiejszej logiki projektowania: najpierw należy określić sposób prowadzenia produkcji rolnej, a dopiero później dopasować do niego instalację fotowoltaiczną. Francja dostarcza wzoru kontroli efektów, Niemcy – standardów technicznych, a Włochy – mechanizmu finansowania. Połączenie tych trzech elementów byłoby najbardziej racjonalną drogą rozwoju tej technologii w Polsce, a biorąc pod uwagę potencjał użytków rolnych w Polsce zbliżony do Niemiec i większy niż w przypadku Włoch, perspektywy są obiecujące.
Źródła:
(1) joint-research-centre.ec.europa.eu
(2) legifrance.gouv.fr
(3) ise.fraunhofer.de
(4) italy.representation.ec.europa.eu
(5) arxiv.org – Optimization of vertically mounted agrivoltaic systems
(6) cms.law – Expert Guide: Agrivoltaics and floating photovoltaics in Poland
(7) www.agra.fr – Agrivoltaisme: l observatoire sera elargi nationalement
(8) Solarserver – Ylektra stellt Agri-PV-atlas fur Deutschland vor
(9) pv magazine Global Italy awards 2 GW agrivoltaic tender backed by EU funds