Rynek Usług Bilansujących – cz. 1 Podstawy

Jakub Kowalczuk
Główny inżynier ekolog

Rynek Usług Bilansujących – cz. 1

Podstawy

Krajowy System Elektroenergetyczny (KSE) jest fundamentem bezpieczeństwa energetycznego Polski. Jego stabilność zależy od zdolności do utrzymania równowagi pomiędzy wytwarzaniem, a zużyciem energii elektrycznej w czasie rzeczywistym. W tym celu operator systemu przesyłowego (OSP), czyli Polskie Sieci Elektroenergetyczne S.A. (PSE), korzysta z usług bilansujących świadczonych przez uczestników rynku energii. Wraz ze wzrostem udziału w krajowym miksie energetycznym pogodozależnych źródeł energii odnawialnej takich jak elektrownie fotowoltaiczne i wiatrowe OSP staje przed coraz większym wyzwaniem w zakresie bezpieczeństwa funkcjonowania KSE. W dłuższej perspektywie czasu rosnącego znaczenia nabierać będą elastyczne źródła wytwórcze oparte o gaz oraz magazyny energii elektrycznej, ale do momentu ich upowszechnienia PSE korzystać musi z tzw. Usług Bilansujących świadczonych przez zewnętrzne podmioty funkcjonujące na tzw. Rynku Bilansującym. W czerwcu 2024 r. wdrożono reformę Rynku Bilansującego dopuszczając do udziału w nim szerszą niż dotychczas grupę zasobów m.in. poprzez obniżenie „progu” umożliwiającego uczestnictwo w rynku instalacji z 1 MW do 0,2 MW mocy zainstalowanej.

Czym jest Rynek Usług Bilansujących¹? Jakie usługi mogą być na nim oferowane, jaką rolę pełnią poszczególni uczestnicy oraz jakie warunki należy spełnić aby w nim uczestniczyć? Odpowiedzi na te oraz inne pytania postaram się udzielić w tym i kolejnych częściach materiału, które dostępne będą na stronie Przystanek EKOBiznes.

Informacje ogólne i podstawowe regulacje

Rynek Usług Bilansujących (RUB) jest to platforma, na której OSP w czasie rzeczywistym kupuje lub sprzedaje energię elektryczną, dbając jednocześnie o utrzymanie balansu między produkcją a zużyciem energii. Głównym celem funkcjonowania tego segmentu rynku energii jest zapewnienie stabilności i niezawodności dostaw, szczególnie w kontekście zmienności produkcji źródeł OZE, ale także w sytuacji awarii konwencjonalnych jednostek wytwórczych. Na rynku tym Dostawcy Usług Bilansujących (DUB) pośredniczą między operatorem, a jednostkami wytwórczymi lub magazynami energii (zwanymi Jednostkami Grafikowymi), świadcząc opisane w dalszej części Usługi Bilansujące.

Podstawowymi dokumentami określającymi zasady funkcjonowania Rynku Usług Bilansujących są:
- Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne²;
- Rozporządzenie MKiŚ z dnia 22 marca 2023 r. w sprawie szczegółowych warunków funkcjonowania systemu elektroenergetycznego (tzw. rozporządzenie systemowe)³;
- Rozporządzenie KE (UE) 2017/2195 z dnia 23 listopada 2017 r. ustanawiające wytyczne dotyczące bilansowania⁴;
- Warunki Dotyczące Bilansowania (WDB)^{^[1]} które określają m.in. wzory dokumentów stosowanych w procedurze kwalifikacji i w komunikacji pomiędzy uczestnikami RB.

Rodzaje usług świadczonych na RUB

Usługi bilansujące (UB) w rozumieniu 3 rozporządzenia 2017/2195 to przede wszystkim energia bilansująca (EB) lub rezerwy mocy bilansująca (MB). Ich wykorzystanie służy przede wszystkim korekcie parametrów energii elektrycznej w KSE poprzez dostarczenie mocy i energii elektrycznej w sytuacji spadku częstotliwości prądu elektrycznego w sieci. W przypadku wzrostu częstotliwości prądu elektrycznego ponad normatywne 50 Hz korekta polega na zwiększeniu odbioru energii elektrycznej lub zmniejszeniu generacji. Katalog usług balansujących w zakresie MB obejmuje:

Rezerwę utrzymania częstotliwości oznaczana skrótem FCR (ang. Frequency Containment Reserve, zwana także regulacją pierwotną);
Rezerwę odbudowy częstotliwości z aktywacją automatyczną oznaczana jako aFRR (ang. automatic Frequency Restoration Reserves) – zwana regulacją wtórną;
Rezerwę odbudowy częstotliwości z aktywacją nieautomatyczną typu bezpośredniego oznaczana jako mFRRd (ang. manual Frequency Restoration Reserves, zwana regulacją trójną;
Rezerwę zastępcza oznaczana jako RR (ang. Replacement Reserves), osobno w górę i osobno w dół.

Każda z w/w usług może być oferowana i świadczona w kierunku w górę (wzrost generacji, zmniejszenie poboru) lub w dół (zmniejszenie generacji, zwiększenie poboru) w zależności od kierunku odchylenia częstotliwości rejestrowanego w sieci, któremu dana usługa ma przeciwdziałać. Poszczególne usługi różnią się pomiędzy sobą przede wszystkim czasem oraz sposobem aktywacji. W przypadku usługi „najszybszej” tj. w ciągu sekund reagować mają dostawcy usługi FCR gdzie wymagane jest podstawienie mocy w ciągu max. 30 sekund, a „najwolniejszej” tj. RR do 30 minut od momentu otrzymania „polecenia” aktywacji. Aktywacja kolejnych usług następuje gdy dotychczas podjęte działania (aktywacja UB) nie pozwolą na unormowanie parametrów sieciowych, szczególnie w odpowiedzi na przedłużające się problemy ze stabilizacją parametrów sieci. Usługi FCR uruchamiają się automatycznie, gdy systemy monitorujące instalacji wykryją, że częstotliwość w sieci przekracza dopuszczalne wartości. Rezerwy aFRR, mFRRd i RR aktywowane są przez OSP, przy czym pierwsza z nich uruchamiana jest automatycznie za pośrednictwem automatycznego łącza komunikacyjnego, w które musi być wyposażona instalacja, natomiast pozostałe są uruchamiane manualnie poprzez wydanie polecenia wskazanym instalacjom. Za świadczenie wymienionych usług ich dostawcy tj. DUB uzyskują wynagrodzenie.

Uczestnicy RUB

Dostawca usług bilansujących czyli DUB to podmiot, który z wykorzystaniem zasobów których jest właścicielem lub w odniesieniu, do których jest umocowany, świadczy usługi bilansujące oraz podlega rozliczeniom ilościowym oraz finansowym w zakresie energii bilansującej oraz mocy bilansujących. DUB musi posiadać stosowne koncesje, jeśli są one na mocy prawa niezbędne do prowadzenia danej działalności oraz przejść pozytywnie proces kwalifikacji, który potwierdza spełnienie kryteriów do świadczenia usług bilansujących. Podmiot taki musi także zawrzeć umowę przesyłania z OSP oraz umowę o świadczenie usługi dystrybucji energii elektrycznej z OSD, jeśli korzysta z zasobów podłączonych do jego sieci. Umowa przesyłania zawiera m.in.: dane identyfikacyjne DUB (adres, kod ID, koncesje itp.) a także informacje na temat Jednostek Grafikowych (JG), do których jest umocowany DUB, w tym ich rodzaj, kody identyfikacyjne, ich dane, charakterystyki techniczne i rodzaje świadczonych przez nie usług.

Jednostki grafikowe (JG) są to w uproszczeniu właśnie te zasoby, za pomocą których DUB świadczy usługi bilansujące i bierze aktywny udział w bilansowaniu zasobów KSE. Warunkiem utworzenia JG jest pomyślne ukończenie procesu kwalifikacji wstępnej odpowiedniego dla zakresu usług bilansujących, które DUB będzie przez nią świadczyć. Proces kwalifikacji wstępnej prowadzi OSP na wniosek właściciela zasobu albo podmiotu umocowanego w tym celu przez jego właściciela. JG mogą się składać z:
- jednostek wytwórczych;
- magazynów energii elektrycznej;
- instalacji sterowanego odbioru.

W przypadku zaprzestania świadczenia usługi przez DUB w imieniu danej JG, niezależnie od przyczyny, dana JG traci możliwość świadczenia na rynku RB do momentu przejścia ponownej kwalifikacji przez inny podmiot wskazany jako DUB w stosunku do tej JG.

Podsumowanie

Rynek usług bilansujących jest relatywnie nowym i jeszcze nie do końca dobrze rozpoznanym źródłem potencjalnych przychodów zarówno dla wytwórców energii jak i innych przedsiębiorstw w szczególności energochłonnych.

W artykule zostały opisane podstawowe założenia i zasady funkcjonowania rynku usług bilansujących. Omówione zostały również rodzaje usług bilansujących, które są na nim nabywane, wskazano również podstawowe role podmiotów prywatnych (nie będących OSP i OSD) mogących świadczyć usługi na tym rynku. Już teraz zachęcamy do śledzenia publikacji na Przystanku EKOBiznes – w kolejnej części materiału przybliżony zostanie proces kwalifikacji.

Źródła: